litceysel.ru
добавить свой файл
1 2 ... 7 8


Міністэрства адукацыі рэспублікі Беларусь


Установа адукацыі “Полацкі дзяржаўны універсітэт”


Рэспубліканскі конкурс навуковых работ студэнтаў

вышэйшых навучальных устаноў Рэспублікі Беларусь


Паліталогія, сацыялогія, гісторыя Беларусі


Полацкая спадчына


ПАЛІТЫЧНАЯ СІСТЭМА ПОЛАЦКАГА КНЯСТВА Ў ІХ – ХІІ стст.


Аўтар:

Кежа Юрый Мікалаевіч

выпускнік гісторыка

– філалагічнага факультэта

Полацкага дзяржаўнага універсітэта


Навуковы кіраўнік:

Дук Дзяніс Уладзіміравіч,

загадчык кафедры айчыннай

і ўсеагульнай гісторыі, к.г.н., дацэнт


Наваполацк, 2009 г.

РЭФЕРАТ


Работа: 80 с., 96 крыніц.


Ключавыя словы: КНЯЖАЦКАЯ ЎЛАДА, ВЕЧА, АРЫСТАКРАТЫЯ, ЕПІСКАП, ПАЛІТЫЧНАЯ ГІСТОРЫЯ

Аб’ектам даследавання: палітычная гісторыя Беларусі ІХ – ХІІ стст.

Прадмет даследавання: палітычная сістэма Полацкага княства, асноўныя накірункі дзейнасці асобных палітычных інстытутаў.

Мэта работы: прааналізаваць структуру палітычнай сістэмы Полацкага княства ў ІХ – ХІІ стст. У працэсе работы былі вырашаны наступныя задачы:

1) выявіць тыя фактары, з дапамогай якіх у Полацкім княстве ўсталявалася палітычная сістэма, якая ўключала сумесную дзейнасць князя і веча;

2) прааналізаваць асноўныя кампетенцыі, якія выконвалі палітычныя інстытуты Полацкага княства;

3) параўнаць палітычныя сістэмы Полацкага, Наўгародскага і Смаленскага княстваў, выявіць агульныя і асобныя рысы іх дзяржаўнага ладу.

Метады даследавання: дыялектычны, структурна-функцыянальны, дэдукцыі, гісторыка-генетычны, гісторыка-параўнальны, гісторыка-сістэмны, рэтраспектыўны і іншыя.

Атрыманыя вынікі і іх навізна:

  • на аснове шырокага кола крыніц паказана і прааналізавана палітычная сістэма Полацкага княства ІХ – ХІІ стст.


  • прааналізавана спецыфіка дзяржаўнага ладу Полацкага княства ў параўнанні з Наўгародскім і Смаленскім княствамі.

  • зроблена спроба цэласнага даследвання пазначанай праблематыкі з вылучэннем агульных рысаў і асаблівасцяў.

Сфера ўжытку: матэрыялы дадзенай працы могуць выкарыстоўвацца ў якасці дадатковага матэрыалу ў школьным курсе “Гісторыя Беларусі”, а таксама ў гуртковай працы.

Сфера ўкаранення: сістэма адукацыі і культуры.


ЗМЕСТ

С.

УВОДЗІНЫ 4


  1. НАРМАНСКІ ПЕРЫЯД У ГІСТОРЫІ ПОЛАЦКА (ІХ – Х СТСТ.) 9

1.1 Палітычная гісторыя Полацка ў ІХ – Х стст 9

1.2 Арганізацыя улады ў ІХ – Х стст 17


  1. ПОЛАЦКАЕ КНЯСТВА Ў ХІ СТ 23

2.1 Княжэнне Брачыслава Ізяславіча (1003 – 1044 гг.) 23

2.2 Полацкае княства ў гады Усяслава Брачыславіча (1044 – 1001 гг.) 26

2.3 Арганізацыя ўлады ў Полацкім княстве ХІ ст 32


3. РАЗДРАБЛЕННЕ ПОЛАЦКАЙ ЗЯМЛІ Ў ХІІ СТ 38

3.1 Любецкі з’езд князеў і яго асноўныя вынікі 38

3.2 Утварэнне княстваў – удзелаў Полацкай зямлі 40

3.3 Палітычная гісторыя удзелаў Полацкай зямлі 44


4. ДЗЯРЖАЎНЫ ЛАД У ПОЛАЦКІМ КНЯСТВЕ ХІІ СТ 47

4.1 Княжацкая ўлада і яе функцыі 47

4.2 Улада веча. Палітычны дуалізм 51

4.3 Царква як элемент палітычнай сістэмы 57


5. АДНОЛЬКАВАЕ І АСОБНАЕ У ПАЛІТЫЧНЫХ СІСТЭМАХ

ПОЛАЦКАГА, НАЎГАРОДСКАГА І СМАЛЕНСКАГА

КНЯСТВАЎ 61

5.1 Параўнанні палітычных сістэм Наўгародскага і Полацкага

княстваў 61

5.2 Асаблівасці палітычнай сістэмы Смаленскага княства 67

ЗАКЛЮЧЭННЕ 73


СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ 75


УВОДЗІНЫ


Полацкае княства прайшло складаны шлях свайго развіцця. У розныя перыяды яно было самастойным, альбо падпарадкоўвалася пэўным палітычным абставінам, развівалася ў рэчышчы Кіеўскай дзяржавы або праводзіла самастойную палітыку, карыстаючыся сваімі мэтамі і інтарэсамі. На працягу ўсёй раннефеадальнай гісторыі ІХ – ХІІ стст. Полацк адстойваў сваю незалежнасць у розныя часы і пры розных уладарах. Пачынаючы з ІХ ст., ён іграў адну з галоўных ролей у жыцці ўсходнеславянскіх зямель, з`яўляўся адным з галоўных гандлевых цэнтраў Усходняй Еўропы. Полацк выступаў як культурная скарбніца беларускіх зямель, ён першаасноўны іх центр, ядро беларускай дзяржаўнасці. Пачынаючы сваё развіцце як племянное “княжанне”, Полацкае княства да ХІІ ст. эвалюцыянавала як моцнае дзяржаўнае ўтварэнне, дзе побач з княжацкай уладай існаваў вечавы лад. У гэтых адносінах Полацкае княства было першым княствам на тэрыторыі Беларусі і наогул на землях, якія ўваходзілі ў сферу інтарэсаў Кіеўскага княства (за выключэннем Ноўгарада і Пскова), дзе існавалі зачаткі алігархічнага праўлення. Такім чынам, Полацкае княства ў палітычным аспекце ўяўляе пэўны феномен, які да канца яшчэ не даследаваны. У гэтай сувязі вельмі важна звярнуць увагу на палітычнае жыццё Полацкага княства, разгледзіць яго палітычны і грамадскі лад, прааналізаваць усе складанасці яго палітычнага, эканамічнага і культурнага развіцця на працягу ІХ – ХІІ стст.

Варта звярнуць увагу на развіццё Наўгародскага княства, якое па сваёй палітычнай сістэме было падобнае на Полацкае, параўнаць дзяржаўны лад абодвух княстваў, выявіць агульныя і асобныя рысы ў арганізацыі ўлады. У працы разглядаецца палітычная сістэма Смаленскага княства, якое з ХІІ ст. ажыццяўляе значны ўплыў на палітычнае развіццё беларускіх земляў. Варта звярнуць увагу на палітычныя інстытуты Смаленскай зямлі, выявіць агульныя і асобныя рысы ў палітычнай сістэме Полацкага і Смаленскага княстваў.


У дадзенай працы, палітычная сістэма і палітычная гісторыя Полацкага княства разглядаецца ў рэчышчы Кіеўскай дзяржавы, так званай “імперыі Рурыкавічаў”, бо на погляд аўтара такая дзяржава існавала, але і не была вызначана выразнымі межамі, і палітыка кіеўскіх князёў, пачынаючы ад Алега і заканчваючы мангола – татарскім нашэсцем, пэўным чынам паўплывала на палітыку полацкіх князёў. Старажытная Русь была раннефеадальнай манархіяй. У ёй, у тым ліку і на яе заходніх землях, узнікла складаная і дыферэнцыраваная сістэма дзяржаўнага, ваенна – адміністрацыйнага і вотчыннага кіравання, уласцівая феадальнаму грамадству. Таму развіццё і ўзмацненне ў яе асобных рэгіёнах у тым ліку і ў Полацкім княстве стала ўсеагульнай і заканамернай з’явай.

У працы палітычная гісторыя Полацкага княства ІХ – ХІІ стст. падзелена на тры перыяды.

Першы перыяд закранае час з 820-х да 970-х гг. Ён звязан з уваходжаннем большасці беларускіх зямель у склад Кіеўскай дзяржавы, а таксама з узнікненнем і развіццём самастойнай дзяржавы ў Полацку. Гэты перыяд можа ўмоўна быць названы нарманскім, бо ў гэты час выхадцы з краін паўночнай Еўропы адыгрывалі вялікі ўплыў на ўсходнеславянскія землі, у тым ліку і на беларускія. Полацкае княства, як самастойная дзяржава, якая існавала на беларускіх землях, захоўваючы свой мясцовы характар, кіраваліся прышлымі нарманскімі ўладарамі. Гэты перыяд завяршаецца захопам Полацка наўгародскім (а потым кіеўскім) князем Уладзімірам, і забойствам апошняга нарманскага гаспадара Полацка Рагвалода.

Другі перыяд характарызуецца паступовым выхадам Полацка з-пад улады Кіева, росквітам яго палітычнай сілы, войнамі з Кіеўскай дзяржавай і падпарадкаваннем Літвы і Ніжняга Падзвіння. Ён працягваецца ад 970-х гг. да 1001 г., году смерці Усяслава Брачыславіча.

Трэці і апошні перыяд даследаванага часу, перыяд міжусобных войнаў, працягваецца ад 1102 г. да канца ХІІ ст. Ён уключае такія з’явы як: распад Полацкай зямлі на асобныя княствы і ўнутраную барацьбу ў ёй, працяг барацьбы з Кіеўскай дзяржавай і яе асобнымі княствамі, значны ўплыў Смаленскага княства на падзеі ў краі.


Актуальнасць тэмы відавочна, бо Полацкая дзяржава са сваімі самастойнымі палітычнымі інстытутамі з’яўлялась першай дзяржавай на тэрыторыі Беларусі, якая склала падмурак для ўтварэння далейшых дзяржаўных аб’яднанняў.

У азначэнні тэрміна “палітычная сістэма” існуе некалькі падыходаў. У якасці асноўнага разглядаецца наступны:

Палітычная сістэма – гэта ўніверсальная кіруючая і рэгулюючая сістэма, забяспечваюшчая адзінства функцыянавання другіх падсістэм грамадства на аснове выкарыстання дзяржаўнай улады [60]. Связуючым звяном, якое аб’ядноўвае розныя элементы палітычнай сістэмы грамадства з’яўляецца катэгорыя палітычнай ўлады [8].

Такім чынам, мэта дадзенай працы – прааналізаваць структуру палітычнай сістэмы Полацкага княства ў ІХ – ХІІ стст.

З мэты выцякаюць наступныя задачы:

1) выявіць тыя фактары, з дапамогай якіх у Полацкім княстве ўсталявалася палітычная сістэма, якая ўключала сумесную дзейнасць князя і веча;

2) прааналізаваць асноўныя кампетенцыі, якія выконвалі палітычныя інстытуты Полацкага княства;

3) параўнаць палітычныя сістэмы Полацкага, Наўгародскага і Смаленскага княстваў, выявіць агульныя і асобныя рысы іх дзяржаўнага ладу.

Аб’ект работы – палітычная гісторыя Беларусі ІХ – ХІІ стст.

Прадмет – палітычная сістэма Полацкага княства, асноўныя накірункі дзейнасці асобных палітычных інстытутаў.

Пры даследаванні праблемы аўтар кіраваўся прынцыпамі аб’ектыўнасці навуковасці і гістарызму. Пры напісанні працы выкарыстоўваўся сістэмна – гістарычны падыход. Які ў сваю чаргу ўключае структурна – функцыянальны, гістарычна – генетычны, гістарычна – параўнальны і гістарычна – тыпалагічны метады. Акрамя таго ў працы выкарыстоўваліся агульнанавуковыя метады – лагічны, індукцыі, дэдукцыі, тыпалогіі.

Гістарыяграфія па тэме прадстаўлена вялікім аб’ёмам прац па вывучэнню палітычнай гісторыі беларускіх земляў ІХ – ХІІ стст.


У дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі развіццё Беларусі не было самастойным прадметам даследавання. Пытанні гісторыі беларускіх зямель закраналіся ў абагульняючых працах і курсах гісторыі В.М. Тацішчава, М.М. Карамзіна, С.М. Салаўёва, В.В. Ключэўскага і іншых расійскіх гісторыкаў, якія разглядалі Полацкае княства як частку Кіеўскай Русі [80; 40; 75; 41].

У першай палове ХVIII стст. даследаваннем гісторыі беларускіх княстваў займаўся В.Н. Тацішчаў. У яго мнагатомным сачыненні “История Российская” асветлены многія пытанні старажытнай дзяржаўнасці. У “Истории Российской” змяшчаюцца шматлікія звесткі пра Полацкую зямлю, таму што ў Тацішчава меўся Полацкі летапіс, які пазней быў згублены.

У рабоце разгледжаны працы У.Е. Данілевіча і М.В. Доўнар – Запольскага. У.Е. Данілевіч у працы “Очерк истории Полоцкой земли до конца ХIV столетия” сабраў шмат крыніц і зрабіў сур’ёзнае даследаванне [23].

У пачатку 20 –х гадоў напісаў сінтэтычную працу па гісторыі Беларусі М.В. Доўнар – Запольскі. Ён адным з першых выразіў дакладную нацыянальную накіраванасць сваіх даследаванняў. Так, у адной са сваіх першых работ “Очерк истории Кривической и Дреговической земель до конца ХІІ столетия”, значная ўвага была нададзена даследаванню органаў дзяржаўнай улады і кіравання ў старажытны перыяд. Адной з асаблівасцей палітычнага ладу ўсходнеславянскіх зямель і княстваў, вучоны лічыў так званую валасную сістэму кіравання, калі горад быў арганічнай часткай сваёй воласці і ў адміністрацыйных адносінах не аддзяляўся ад яе. Органам кіравання ўсёй воласцю было веча [24].

У працы У.М. Ігнатоўскага “Кароткі нарыс гісторыі Беларусі” даволі падрабязна характэрызуецца гісторыя Беларусі ў “Полацкі перыяд” ІХ – ХІІІ стст. [35].

Разгледжаны працы гісторыкаў Б.Д. Грэкава, М.Н. Ціхамірава, Б.А. Рыбакова, І.Я. Фраянава, З.Ю. Капыскага [19; 81; 66; 84; 43].

У працы М.Н. Ціхамірава “Древнерусские города” апісаны падзеі ў Полацкай зямлі, зроблены абгрунтаваны вывад, што ў ХІІ ст. ў Полацку складваўся той палітычны лад, які знаёмы нам паводле Ноўгарада Вялікага [81].


Тое ж самае можна казаць пра працы І.Я. Фраянава, які ўслед за Ціхаміравым сцвярджае, што гісторыя Полацка ў многім падобная да гісторыі Ноўгарада. Але І.Я. Фраянаў крытычна ставіцца да ацэнкі М.Н. Ціхаміравым ролі класаў і класавай барацьбы ў гісторыі Полацкай і іншых зямель. На думку І.Я. Фраянава, класаў у тыя часы не існавала, бо працэс класаўтварэння быў незавершаны, мелі месца народныя рухі і хваляванні, а не класавая барацьба [82].

Гісторыя Полацкага княства з выкарыстаннем пісьмовых крыніц і дадзеных археалогіі выкладзена Л.В. Аляксеевым ў грунтоўнай манаграфіі “Полоцкая земля в ІХ – ХІІІ вв.: Очерки истории Северной Белоруссии”, а гісторыя Смаленскага княства – у кнізе “Смоленская земля в ІХ – ХІІІ вв.: Очерки истории Смоленщины и Восточной Белоруссии”. Аўтар зрабіў выснову, што Полацкае княства ў раннім сярэднявеччы было самастойнай палітычнай адзінкай з арыгінальнай культурай. У сваёй апошняй працы “Западные земли домонгольской Руси”, Л.В. Аляксееў абагульніў дасягненні рускай і беларускай археалогіі ў даследаванні беларускіх зямель ІХ – ХІІІ стст [1].

Этнічныя працэсы на тэрыторыі Беларусі ў ІХ – ХІІІ стст., якія адстойваюць ідэю існавання адзінай старажытнарускай народнасці, разглядае Э.М. Загарульскі [30], аб чым сярод даследчыкаў існуюць альтэрнатыўныя погляды. Г.В. Штыхаў лічыць, што старажытнаруская народнасць канчаткова не сфармавалася і сам тэрмін спрэчны. Ён таксама распрацаваў пытанні гарадскога кіравання, дзейнасці полацкага веча, яго складаных адносін да княжацкай улады [90].

У працы беларускага гісторыка А.П. П’янкова “Происхождение общественного и государственного строя Древней Руси”, вучоны сцвярджае, што на землях усходніх славян Кіеўская Русь была не першым дзяржаўным утварэннем, бо да яе існавала шэраг дзяржаўных утварэнняў у якія ўваходзілі і беларускія землі [63].

М.І. Ермаловіч, выкарыстоўваючы даныя летапісаў, тацішчаўскіх звестак, тапанімікі, археалогіі, выклаў гісторыю беларускіх зямель пачынаючы са старажытных часоў і канчаючы ўтварэннем Вялікага княства Літоўскага [28].


У працы Я.У. Новікава “Ваенная гісторыя беларускіх земляў да канца ХІІ ст.” даследчык разглядае з’яву вайны ў палітычным кантэксце і прасочвае яе эвалюцыю ад інструмента ў барацьбе за магутнасць да самадастатковага фактару гісторыі. Аўтар узнаўляе хаду падзей беларускай ваенай гісторыі, паказвае ўплыў вайны на развіццё грамадства [56; 57].

Важнай Крыніцай па гісторыі ўсходнеславянскіх зямель Х – пач. ХІІ ст. з’яўляецца “Аповесць аб мінулых часах” (“Повесть временных лет”), у якой прадстаулены каштоўныя звесткі пра палітычную гісторыю Полацкага княства [45]. Важныя звесткі прадстаўлены ў старажытнарускім творы “Слова пра паход Ігаравы”, ў якім змешчаны дадзеныя адносна ваеннай і палітычнай гісторыі Русі, ў тым ліку і беларускіх зямель. У творы асобная ўвага надаецца полацкаму князю Усяславў Брачыславічу і яго дзейнасці на пасадзе кіеўскага князя ў 1068 г. [73]. Каштоўныя звесткі па гісторыі Усходней Еўропы змешчаны ў ісландскай “Сазе аб Эймундзе” (“Eymundar Saga”), у якой большасць звестак носяць міфічны характар, але некаторыя паведамленні можна разглядаць як сапраўдныя гістарычныя падзеі [38].


1 НАРМАНСКІ ПЕРЫЯД У ГІСТОРЫІ ПОЛАЦКА (ІХ – Х стст.)


1.1 Палітычная гісторыя Полацка ў ІХ-Х стст.

Пачынаючы адлік гісторыі Полацка ад летапіснай даты заснавання горада ў 862 г., нельга лічыць менавіта гэтую дату пачаткам яго заснавання. Можна пагадзіцца з М.І. Ермаловічам аб існаванні дзвюх племянных саюзаў: паўночнага і паўдневага. “У летапісе пад 859 г. адзначана, што ў той час, як варагі бралі даніну з чудзі, славенаў, меры і крывічоў, хазары спаганялі яе з палянаў, севяранаў, вяцічаў” [28, с. 54]. У 20-я гг. ІХ ст. адбылося адкрыццё гандлевых шляхоў па Дзвіне і Дняпры, што і звязана з прыходам нарманаў на беларускія землі. З’яўленне варагаў добра фіксуецца манетнымі скарбамі. Скарб знойдзены ў Магілёўскай губерні ў 1822 г. быў захаваны ў канцы 820-х гг. і ўтрымліваў 1300 манет і рэзаных дырхемаў дынастый Умаядаў, Ідрысідаў і Абасідаў. Скарб трохі пазнейшага часу быў знойдзены ў Падзвінні ў прасторы паміж Дзвіной і Дняпром, каля возера Пліса і возера Нарач [6, с. 455 – 457]. Засноўваючыся на гэтых дадзеных, можна лічыць што 820-я гады з’яўляюцца пачаткам пранікнення варагаў на беларускія землі. Як сцвярджае Я.У. Новікаў, асноўнай рухаючай сілай, якая спрыяла дзейнасці варагаў на беларускіх землях, быў інтарэс да пасрэдніцкага гандлю паміж Скандынавіяй, Усходам, затым і Візантыяй [56, с. 95]. Падсумоўваючы гэтыя дадзеныя, можна сцвярджаць, што уключэнне Полацка як самастойнага горада – дзяржавы ў палітычныя адносіны Усходняй Еўропы адбылося ў пачатку ІХ ст., а не з летапіснай даты прызвання варагаў на паўночныя землі усходніх славян.

Складзеныя на рускіх землях летапісы не захавалі звестак пра канкрэтныя падзеі першай паловы ІХ ст, але Я.У. Новікаў спрабуе яе аднавіць з дапамогай іншых крыніц, а менавіта “Гісторыі данаў” Саксана Граматыка [56].

Адно з паведамленняў Саксана звязана з паходамі на беларускія землі нарманскага ваяра Рагнара Лодбрака (Ragnar Lodbrok). Па паведамленню Саксана, Рагнар выступіў супраць гелестантыйцаў (іх найбольш верагодна суадносяць з балцкім племенем земгалаў якія жылі па Дзвіне) [56, с. 95]. Паведамленне аб захопе Рагнарам Земгаліі і Русі падобна да легенды, аднак па меркаванню Я.У. Новікава мае рэальныя дэталі. Паводле паведамлення, Рагнар прарваў баявую лінію варожага войска з дапамогай бронзавых коней, пастаўленых на кола, і атрымаў рашучую перамогу. “Загадкавыя бронзавыя колы на конях, хутчэй за ўсё, былі метафарай для апісання перацягвання караблёў, якія ў нарманаў часта называліся “марскімі канямі”, праз волакі з дапамогай каткоў” [56, с. 95]. Так як з Дзвіны і буйных рэк магчыма было трапіць на рэкі Днепр і Ловаць, магчыма Рагнар сапраўды мог ваяваць землі празваныя пазней Руссю і падпарадкаваць сабе мясцовых родаплемянных князёў. Апісанне гэтага набегу, калі ён сапраўды адбыўся, можа адлюстроўваць набег данаў на падзвінскія землі. Яшчэ адзін набег, ужо дакладна на беларускія землі, Саксан прыпісвае Фродэ (Frode), сыну Хадынга (Hadding). Згодна з паведамленнем, Фродэ накіраваў свой набег непасрэдна на Полацк (Palteska), дзе панаваў кароль Веспасінс (Vespasins). Нарманы ўварваліся ў горад, Веспасінс быў забіты [56, с. 97]. Бяспрэчна, гэта гісторыя мае паўміфічны характар і напоўнена легендарнымі асобамі. Але нездарма Саксан Граматык упамінае, менавіта на Полацк быў скіраваны набег нарманскага ўладара. Менавіта гэта быў чарговы драпежніцкі набег на землі Падзвіння з карыснай мэтай здабыцця здабычы, але каб прыдаць паведамленню эпічны характар, Саксан змяшчае ў ім легендарных асоб і апісвае ваенныя хітрыкі з дапамогай якіх Фродэ захапіў горад. Падцвердзіць, ці абвергнуць гэтыя паведамленні амаль немагчыма, але бясспрэчна тое, што Полацк існаваў с пачатку ІХ ст., пераўтварыўшыся з племяннога цэнтра ў гандлева – рамеснае паселішча, на важным гандлевым шляху, які і зрабіў яго затым адным з магутнейшых гарадоў Усходняй Еўропы, і ён не мог пазбегнуць увагі з боку правадыроў нарманскіх дружын. З другой паловы ІХ ст., сярод усходніх славян пачынаюць стварацца дзяржаўна – грамадскiя арганізацыi. Плямёны крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў ідуць па тым жа гістарычным шляху. Яшчэ да заклікання вядомых князёў варагаў (862), тут пачалі складвацца воласці – княствы [35, с. 34].


Менавіта ўжо ў гэты час (50-я гг. ІХ ст.), усходнеславянскія плямёны былі ўмоўна расколаты на два племянных аб’яднання: паўночны і паўдневы саюзы плямёнаў. Прычына ўзнікнення гэтых аб’яднанняў заключалася ў неабходнасці барацьбы са знешнімі ворагамі: для першага (чудзь, славены, мер, крывічы) – з варагамі, для другога (паляне, севяране, вяцічы) – з хазарамі [28, с. 54].

На вялікіх абшарах імкліва адбываюцца падзеі звязаныя са стварэннем першых усходнеславянскіх дзяржаў вакол Ноўгарада, Полацка, Кіева. Аб’яднальныя тэндэнцыі паскараліся знешнімі фактарамі. Асабліва ўплывалі намаганні варагаў са Скандынавіі і хазар з Паволжа [29, с. 32]. Паміж Ноўгарадам, Полацкам і Кіевам пачынаецца працяглая барацьба за аб’яднанне ўсходнеславянскіх зямель [29, с. 32].

Такім чынам, ужо з сярэдзіны ІХ ст. Полацк займае адно з першых месцаў сярод усходнеславянскіх і балцкіх зямель, і менавіта ў гэты час быў закладзены падмурак для яго далейшага развіцця, адстойванне сваіх інтарэсаў і ўсталяванне яго магутнасці. Вылучэнню Полацка сярод нешматлікіх гарадоў паўночнай часткі усходнеславянскіх зямель спрыялі фактары, звязаныя перш за ўсё з гандлевымі стасункамі з Скандынаўскімі землямі, што і абумовіла яго далейшае развіццё ў гэтым накірунку.

Пад 862 г. у “Аповесць мінулых часоў” паведамляе: “Изъгнаша Варяги за море, и не даша имъ дани, и почаша сами в собе володети” [45, с. 19]. Звесткі пісьмовых крыніц аб выгнанні нарманаў пацвярджаюцца нумізматычнымі дадзенымі. Пачынаючы прыкладна з 860 г. на дзесяцігоддзе перапыняецца ўвоз усходняга срэбра ў Швецыю і на Готланд [65, с. 109]. З гэтага можна меркаваць, што спроба нарманаў падпарадкаваць славянскія, балцкія і фіна – угорскія плямёны скончалася няўдала. Перыяд выгнання варагаў з беларускіх і іншых усходнееўрапейскіх земляў летапісец апісвае наступным чынам: “И не бе в нихъ правды, и въста родъ на родъ, и беша в нихъ усобице, и воевати почаша сами на ся” [45, с. 19]. Наўрад ці паражэнне асобных нарманскіх дружын у барацьбе са славянскімі, балцкімі і фіна – угорскімі плямёнамі магло выклікаць надзвычайны выбух анархіі і вайны ўсіх супраць усіх [56, с. 100]. Гэта з’ява не магла мець універсальнага характару на ўсім абшары ўсходнееўрапейскага рэгіёна, бо сам факт змагання мясцовага і прышлага насельніцтва адбываўся на ўзроўні асобных плямёнаў ці саюзаў. Хутчэй за ўсё, пасля таго як адпала неабходнасць у злучэнні сіл, выкліканая знешней агрэссіяй, справы ўсходееўрапейскіх плямёнаў вярнуліся да свайго звыклага стану: пастаяннай міжабшчыннай варожасці, згаданай Маўрыкіем і Вульфстанам.


Найбольш развітым на той час плямёнам, крывічам і славенам, якія ўжо пачалі выходзіць са стану ваеннай дэмакратыі была патрэбна кіруючая сіла, каб забяспечыць унутраны мір, ахову ад знешняй пагрозы і функцыянаванне гандлёвых шляхоў, для чаго вельмі добра падыходзілі нядаўнія ворагі нарманы. “Добрыя ваяры і падарожнікі, яны маглі адыграць нейтральную і незаангажыраваную ролю ва ўпарадкаванні мясцовых спраў, знаходзячыся ў аднолькавых дачыненнях з усімі спаборнымі групоўкамі” [56, с. 101]. Гэта прывяло да запрашэння ў 862 г. славянскай і фіна – угорскай знаццю (плямёны крывічаў, славен, чудзі) на княжэнне ў Ладагу нарманскага конунга Рурыка з братамі Сінеўсам і Труварам. Менавіта 862 г. афіцыйна лічыцца пачаткам дзяржаўнасці на ўсходнеславянскіх землях.

Запрашэнне нарманскіх уладароў у Ладагу было невыпадкова, бо Ладага ў той час з’яўлялася вялікім гандлева – рамесным паселішчам, і цэнтрам славенскага саюзу плямёнаў. Менавіта ладажане ў той час пратандавалі на кантроль верхняй часткі Волхаўска – Волжскага шляху, які быў на тот момант галоўным гандлёвым шляхам Усходняй Еўропы. Пасля ўмацавання Ладагі, Рурык “пришед къ Ильмерю, и сруби городъ надъ Волховом, и прозваша и Новгород, и седее тут, и раздая мужемъ своимъ волости и городы рубити: овому Полътескъ, овому Ростовъ, другому Белоозеро”[45, с. 14]. Падобныя працэсы прахадзілі і на поўдне. Тут у 864 г. мужы Рурыка Аскольд і Дзір прайшлі праз Смаленск і селі княжыць у Кіеве. Такім чынам ва Усходняй Еўропе пачалі фарміравацца два цэнтры з княжацкай ўладай: на поўначы з цэнтрам у Ноўгарадзе, і на поўдні з цэнтрам у Кіеве.

Нам не вядома імя першага князя, прынятага палачанамі, але верагодна, што па этнічным паходжанні як “муж” Рурыка, ен быў скандынавам [14, с. 148].

Такім чынам Полацк уваходзіць у сферу інтарэсаў Ноўгарада, і трапляе пад уплыў той палітыкі якую праводзіў Рурык з мэтай поўнага падпарадкавання паўночнай часткі шляху “з варагаў у грэкі”. В.М. Ляўко лічыць, што ў гэты час Полацкае княства ўваходзіць у федэрацыю паўночных дзяржаў Усходняй Еўропы [46, c. 39]. М.І. Ермаловіч лічыць, ў сярэдзіне ІХ ст. склаўся палітычны трохкутнік Кіеў – Ноўгарад – Полацк, і Полацкае княства выступае як асобная дзяржава са сваімі інтарэсамі [28, c. 60].


Ужо к сярэдзіне 60-х гг. ІХ ст. на тэрыторыі Усходняй Еўропы склаліся два палітычныя утварэнні: на поўначы – з цэнтрам у Ноўгарадзе, дзе панаваў Рурык, і на поўдні – з цэнтрам у Кіеве, дзе князямі былі Аскольд і Дзір. Гэтыя дзяржаўныя утварэнні чымсці былі падобныя на паўночнае і паўднёвае аб’яднанні плямёнаў якія існавалі раней, але, калі саюзы плямёнаў былі створаны для абароны ад знешніх ворагаў (варагаў і хазараў), то дзяржаўныя ўтварэнні Ноўгарада і Кіева выступалі як канкурэнты ў авалоданні гандлёвымі шляхамі. Барацьба паўночнага і паўднёвага палітычных утварэнняў у адрозненні ад ранейшай міжабшчыннай і міжплемянной варожасці пачала ўкладацца ў рацыянальныя ўзоры паводзін з пункту гледжання палітыкі [56, с. 102]. Сітуацыя, якая ўтварылася ў выніку дзеянняў Рурыка, паставіла пад пагрозу эканамічныя інтарэсы Кіеўскага княства [14, c. 149]. М.І. Ермаловіч выказвае думку, што падставай для нападу на Полацк з’явілася падпарадкаванне апошнім прыпятскай часткі дрыгавічаў, што стварыла непасрэдную пагрозу Кіеву [28, c. 60]. Кіеўскія князі Аскольд і Дзір у 865 г. (па некаторых звестках у 867 г.) здзейсняюць ваенны паход на Полацк. Горад знаходзіўся на заходнядзвінскім адгалінаванні шляху “з варагаў у грэкі” і авалоданне ім мела важнае стратэгічнае значэнне. “Аповесць мінулых гадоў” абмяжоўваецца толькі паведамленнем, што кіеўскія князі “много зла сътвориша” [45, с. 23]. У асітатнім вынікі пахода невядомы. Па сціслым звесткам летапісу можна пагадзіцца з М. І. Ермаловічам : “Аскольд і Дзір, заваяваўшы Полацкую і Дрыгавіцкую землі, гэтым самым намнога умацавалі пазіцыі Кіева ў яго збіральніцкай дзейнасці” [28, c. 61].

У 867 г. “избежаша отъ Рюрика изъ Новагорода въ Кіевъ много Новгородцкых мужей” [45, с. 24]. Гэты факт паказвае, што Рурыку за некалькі год удалося перамагчы мясцовую апазіцыю. Рурык замацаваў сваю ўладу забіўшы Вадзіма Харобрага які стаяў на чале апазіцыі. Адным з першых знешнепалітычных поспехаў Рурыка, было забяспячэнне безперашкоднага гандлю на Волхаўска – Волжскім шляху, якое адлюстравалася ў аднаўленні з пачатку 870-х гг. паступлення срэбра ў Скандынавію [69, с. 111]. Напрыканцы яго княжэння, ў склад Наўгародскай дзяржавы ўваходзілі плямёны пражываўшыя вакол Анежскага і Ладажскага азераў, у Прыбалтыцы, вакол Полацка. Ёсць летапісныя сведчанні, што Аскольд і Дзір таксама вялі рашучую дзейнасць па аб’яднанні вакол Кіева палян, драўлян, валынян, дрыгавічоў, што Бушуй Тур – князь дрыгавічоў – аказаў стойкае супраціўленне і адстаяў незалежнасць [29, с. 34]. Задачай жа Рурыка было вырашэнне спрэчак паміж нармана – славянскай дзяржавай з цэнтрам у Кіеве. Але неўзабаве Рурык памірае ў 879г


Вынік барацьбы вырашыў яго прыбліжаны Алег. З прычыны малалетства сына Рурыка Ігара, княжацкі тытул і кіраванне апынулася ў яго. У 882 г. Алег сабраў вялікае войска з “воя многи Варяги, Чюдь, Словении и все Кривичи” і рушыў на поўдзень [45, с. 24]. Указанне на наяўнасць усіх крывічоў у войску сведчыць, што ўдзел у паходзе ўзялі не толькі іх ізборска – пскоўскія прадстаўнікі, але і полацкія. Удзел у паходзе Алега полацкіх крывічоў гаворыць аб уплыве Ноўгарада на Полацкае княства. У 882 г. Алег выступіў у паход разам з дружынай варагаў, чуддзю, славенамі, мерай, вессю, крывічамі, падыйшоў да Смаленска і ўзяў уладу ў горадзе, пасадзіў у ім свайго намесніка. Потым адправіўся ўніз, узяў Любеч і таксама пасадзіў у горадзе свайго стаўленіка. Пасля забойства Аскольда і Дзіра, паўночная і паўдневая дзяржавы былі аб’яднаны ў адну з цэнтрам у Кіеве у 882 г. Пад уладай кіеўскага князя апынулася вялізарная тэрыторыя ад Балтыйскага мора, да ніжняга цячэння Дняпра, якая была населена славянскім, балцкім і фіна – угорскім насельніцтвам [45]. З 882 г. Полацк і землі якія яму падпарадкоўваліся, знаходзіліся ў пастаянных палітычных і эканамічных сувязях з Кіеўскім княствам [14, c. 149]. У летапісах апавядаецца пра ўдзел крывічоў у сумесным паходзе Алега на Смаленск у 882 г., паводле якога Алег устанавіў крывічам даніну [45, с. 25]. М.І. Ермаловіч лічыць, што пад паняццем “уставі дані”, трэба разумець не накладанне даніны на племя, а рэгламентацыю даніны ужо падначаленага Алегу племені ў якасці якога выступалі крывічы [28, с. 65]. Безумоўна, што пры пераходзе Алега, нашчадка улады Рурыка, з Ноўгарада ў Кіеў, Полацкае княства, якое знаходзілася ў сферы інтарэсаў Ноўгарада, трапляла ў такія ж адносіны да Кіеўскага княства.

Звесткі аб паходзе Алега на Царград (Канстанцінопаль) у 907г., у якім удзельнічалі палачане, дазваляюць атрымаць больш дакладнае ўяўленне аб тых адносінах, якія ўсталяваліся паміж Полацкам і Кіевам. Па звестках летапісца ў паходзе прынялі ўдзел дружына самаго Алега разам з найманымі варажскімі атрадамі, а таксама вайсковыя кантынгенты крывічоў, славен, чудзі, меры, драўлян, радзімічаў, палян, севяран, вяцічаў, харватаў, дулебаў, і ціверцаў на 2000 караблеў [45, с. 30]. Гэта складала амаль усе вайсковыя сілы, аб’яднанай паўночнай і паўдневай Русі. Як кажа “Аповесць мінулых часоў”: “и виде Олегъ на брегъ, и воевати нача, и много оубиивства сотвори около град Грекомъ, и разбиша многы полаты, и пожгоша церкви, ихже имахоу пленникы, овыхъ посекаху, дроугыя в море вметаху” [45, с. 30]. Затым, паводле сцверджанняў летапісца, Алег прыступіў да аблогі горада, пасля чаго грэкі вымушаны былі пайсці на мір.


Паводле пагаднення Алега з візантыйскімі імператарамі – суправіцелямі Львом і Аляксандрам, варагі, славяне і фіна – угры атрымалі выкуп па 12 грыўняў на карабель, а таксама ўклады на асобныя гарады Русі, ўключана з Полацкам, дзе пад уладай Алега сядзелі вялікія князі [45, с. 31 – 32]. Але Б.Д. Грэкаў, выказвае сумленне на конт удзелу Полацка ў паходзе і лічыць, што “Полоцк был присоединен к владениям киевского князя, по видимому только при Владимире І в 980г.” [19, с. 295 – 296]. Большасць даследчыкаў прыйшла да думкі, што само згадванне ў дадзеным выпадку крывічоў падцвярджае ўдзел Полацка ў паходзе на Царград у 907г. [14, c. 149]. Вялікім дасягненнем дыпламатычнай палітыкі кіеўскага князя, было заключэнне дамовы, якая з’явілася першым пісьмовым помнікам рускага права і вызначала нормы крымінальнага і гандлёвага права ў адносінах паміж Руссю і Візантыяй, якая працягвалася да 941г. [45, с. 32].

Такім чынам можна меркаваць, што Полацкае княства ўваходзіла ў склад Кіеўскай дзяржавы ў час кіравання Алега, але адносіны з апошнім былі намінальнымі і абмяжоўваліся стасункамі, якія прадугледжвалі ўдзел у ваенных мерапрыемствах Кіева. Як слушна заўважыў У.М. Ігнатоўскі: “Алег у далучаных гарадах ставіў сваіх “мужей”, але яны былі ня столькі ураднікамі, колькі прадстаўнікамі эканамічных інтарэсаў кіеўскага князя. Справа гарадоў і валасцей па звычаі вялі мясцовыя вечы і князі “под Ольгом суще” [35, c. 38].

Пасля 911г. і да 980г. няма ніякіх звестак аб падначаленым стане Полацка да Кіева. Пасля смерці Алега ў 913г., княжэнне ў Кіеве прымае сын Рурыка Ігар. Яму дасталася вялізарная але нетрывалая дзяржава, якая адразу сутыкнулася з праблемамі разладу. Працэсы якія адбываліся ў княжэнне Ігара, стварылі ўмовы для існавання першых самастойных дзяржаўных утварэнняў на беларускіх землях [56, с. 111]. Гэтаму спрыялі набегі печанегаў, якія пачаліся з 920г., таксама ў час княжэння Ігара, адзначаецца ўплыў старэйшых дружыннікаў (Свенельд), якія былі незалежны ад княжацкай улады. Ігар даваў старэйшым дружынікам прывілеі ў зборы даніны з падуладных плямёнаў. Эканамічны дабрабыт і палітыка ўплыву кіеўскага князя падалі.


У 947г. кіеўская княгіня Вольга пачынае ў землях залежных ад Кіева, ставіць пагосты і становішчы, рэгламентуючыя памер даніны. Гэта дзейнасць закранула Драўлянскую зямлю, Пскоўшчыну, Наўгародчыну, Падняпроўе і Падзясненне, але не датычыцца Полацкага княства [14, c. 150]. Накіраванасць знешняй палітыкі Святаслава на поўдзень Еўропы ў 60 – 70-я гг. Х ст., не спрыяла збліжэнню паміж Полацкім і Кіеўскім княствамі.

Такім чынам, з канца Х ст. Полацк уключаецца ў актыўныя стасункі з Кіевам, але з пачатку княжэння Ігара, залежнасць Полаччыны ад Кіева паступова падае. Гэтаму спрыяла палітыка кіеўскіх князёў, якія не надавалі паўночным землям Русі пільнай ўвагі, і накіроўвалі знешнюю палітыку на Візантыйскую імперыю, амаль не займаліся ўнутранымі справамі (акрамя Вольгі). Імкненне замацавацца на заходнядзвінскім адгалінаванні, і працяг каланізацыйнага руху крывічоў, адштурхоўвалі полацкіх князёў ад Кіева, і ўжо ў падзеях канца 970-х гг. Полацк выступае як самастойная дзяржава.

У 70-х гг. Х ст. у Полацку княжыў Рагвалод, які як сцвярджае летапіс “прыйшоў з-за мора” [45, с. 76]. З гэтага выцякаюць спрэчкі наконт паходжання першага вядомага нам полацкага князя. Я.У. Новікаў лічыць яго нарманскім конунгам: “ягонае імя можа гучаць як славянізіраванае вымаўленне нарманскага імя Рагнвальд (Rognvalor)” [56, с. 117]. Л.В. Аляксееў знаходзіць адпаведнасць імя Рагвалода ў скандынаўскіх языках, указваючы, што імя “Рагнеда” бліжэй к скандынаўскаму (Ragnheidr, Rgrneidr) [1, с. 238]. Расейскі генеалог Ю.В. Канавалаў гіпатэтычна атаясамлівае яго з нарвежскім конунгам Рагнвальдам Славутым, сынам Олава Альва Гейстадзіра, сына нарвежскага караля Харальда Цудоўнавалосага (Harald inn hartadri) [42, с. 48 – 51]. Гэтыя версіі пабудаваны на шматлікіх дапушчэннях і таму ставіцца да іх трэба вельмі асцярожна. М.І. Ермаловіч лічыць Рагвалода славянскім князем і яго імя чытаецца як “уладар рога”, г.зн. мыса, і пашырана ў іншых славянскіх народаў, у прыватнасці ў чэхаў, да якіх нарманы не даходзілі [28, c. 70]. У.М. Ігнатоўскі лічыць, што Рагвалод быў патомкам тых мясцовых князёў славянскага паходжання, якія раней былі ў Полацку [35, c. 38]. У.А. Арлоў мяркуе, што Рагвалод – сын полацкай княгіні Прадславы, згаданай ў дамове, якую ў 945г. падпісалі Візантыя і кіеўскі князь Ігар [5, c. 31]. Па ўсей верагоднасці, Рагвалод па паходжанню быў вараг, на гэта ўказвае паведамленне летапісу “пришелъ и-заморья” і скандынаўскае імя Rognvalor. Я.У. Новікаў лічыць, што дынастыя Рагвалода атрымала ўладу ў Полацку дзесці паміж 931 ці 933 г. [56, с. 119]. Л.В. Аляксееў выказвае думку, што Полацк быў захвачаны варажскім князем к 60 – 70-м гг. Х ст. [1, с. 338].


У 969 г., кіеўскі князь – ваяр Святаслаў перад паходам на Балканы, раздае сваім сынам землі. Старэйшы Яраполк (наступны вялікі князь) застаўся ў Кіеве, Алег атрымаў землі драўлян з цэнтрам у Оўручы, малодшы Уладзімір атрымаў Ноўгарад [21, c. 49 – 50]. Раздачу зямель Святаслава сваім сынам, можна ўмоўна лічыць пачаткам драблення зямель Русі, і пачаткам міжусобнай барацьбы паміж князямі. У 972 г. на дняпроўскіх волаках загінуў Святаслаў, вялікім кіеўскім князем становіцца яго старэйшы сын Яраполк. У 977 г. ён выступіў супраць Алега, перамог яго ў баі, падчас якога, той упаў з мосту і патануў у рэчцы. Яраполк заняў уладанні брата. Спалохаўшыся за свой лёс, Уладзімір уцёк з Ноўгарада за мора ў Скандынавію [45, с. 65]. У канцы 970-х гг. Уладзімір з варажскім войскам вярнуўся ў Ноўгарад. Полацк апынуўся ў цэнтры барацьбы паміж братамі. Каб заручыцца падтрымкай полацкага ўладара, абодва князі адправілі сватоў да Рагвалода з мэтай ажаніцца на яго дачке Рагнедзе, каб замацаваць саюз з полацкім князем. Уладзімір першы выправіў сватоў і атрымаў адмову. Рагнеда адказала: “Не хочу разути робичича”. Прычыны для адмовы былі наступныя: нізкае паходжанне Уладзіміравай маці (ад ключніцы княгіні Вольгі), палітычная стаўка Рагвалода на саюз з Кіевам. Я.У. Новікаў лічыць галоўнай прычынай адмовы Рагвалода ісці на саюз з Кіевам – эканамічную прычыну, звязаную з заняпадам Волхаўска – Волжскага гандлёвага шляха, і ў такіх абставінах асноўны цяжар гандлю быў перанесены на Дняпроўскі шлях, у паўночнай часцы якога Полацк валодаў выхадам у Балтыйскае мора па Дзвіне, нашмат зручнейшым за маршрут праз Ноўгарад па Волхаву [56, с. 128]. Заняпад гандлёвага шляху ў 970 – 980-х гг. даказваецца археалагічна, вычарпаннем усходніх срэбраных руднікоў [69, с. 110 – 111]. Найпазнейшыя дырхемы, знойдзеныя на тэрыторыі Беларусі датуюцца 986 – 987 гг. [6, с. 457].

Летапіс паведамляе пад 980 г., што наўгародскі князь Уладзімір сабраў вялікае войска ў якое былі запрошаны скандынавы і выступіў у паход на Полацк. У.А. Арлоў адзначае прычыну пахода на Полацк не ў адмове сватам, а ў паходзе палачанаў на наўгародскія воласці з мэтай забраць волакі [5, с. 31]. Горад быў захоплены прыступам. Князь Рагвалод і абодвы яго сыны былі забітыя, Рагнеда гвалтам узята Уладзімірам у жонкі. Такім чынам асноўным вынікам падзей канца 970-х гг. стала страта Полацкам сваёй незалежнасці і ўваход яе на пэўны час у склад Кіеўскай дзяржавы [14, c. 151]. Перыяд другой паловы Х ст. з поўным правам можа быць названы рагвалодаўскім, бо як адзначае М.І. Ермаловіч: “з’яўленне першых гістарычных асоб – факт выключна важнага значэння ў працэсе станаўлення народа, з ім народ як бы выходзіць са змроку сваёй перадгісторыі на шлях сапраўднай гісторыі, асветленай славутымі імёнамі і падзеямі.” [28, c. 67]. Перыяд першага вядомага нам полацкага князя, які абараняў інтарэсы свайго княства, змагаўся за яго незалежнасць, з’яўляецца паказальным, бо з гэтага моманту Полацкае княства мае сваю дынастыю, пачынальнікам якой з’яўляецца менавіта Рагвалод, нашчадкі якога як і першы вядомы нам полацкі князь будуць абараняць інтарэсы сваей спадчыны.


Дакладным фактам існавання горада Ізяслаўля, пабудаваным Уладзімірам для Рагнеды і Ізяслава, з’яўляецца ўмацаванае гарадзішча Замэчак, дзе маглі ў канцы Х ст. знаходзіцца Рагнеда і Ізяслаў. Сапраўдным неабходна прызнаць і факт вяртання Рагнеды і Ізяслава ў Полацкую зямлю, а таксама запрашэнне Ізяслава на княжэнне у Полацк.

Адносна характару нельга пагадзіцца з думкай Б.А. Рыбакова, які тлумачыў княжэнне Ізяслава ў Полацку толькі як праяву распаўсюджвання Уладзімірам новай адміністрацыйнай сістэмы, ў межах якой кожны з сыноў кіеўскага князя атрымаў па гораду [65, с. 132]. На думку І.Я. Фраянава, Уладзімір, праводзячы т.зв. адміністрацыйную рэформу, фізічна знішчаў мясцовых правіцелей, таксама на новых гаспадароў ускладняўся абавязак у распаўсюджанні хрысціянства [82, с. 88]. Можна пагадзіцца толькі з апошняй думкай, бо станоўчая характарыстыка князя, змешчаная ў “Аповесці мінулых часоў”, складзеная пад уплывам царквы, сведчыць аб распаўсюджанні ім хрысціянства на полацкай зямлі [45]. Наконт адміністрацыйнай рэформы Уладзіміра, больш правільна будзе тлумачыць з’яўленне Ізяслава ў Полацку як аднаўленне мясцовай дынастыі.

Пісьмовыя крыніцы нічога не гавораць аб дзейнасці Ізяслава на пасадзе полацкага князя. Станоўчая характарыстыка князя, змешчаная ў “Аповесці мінулых часоў”, складзеная пад уплывам царквы, сведчыць аб распаўсюджанні ім хрысціянства на полацкай зямлі [45]. Прыняцце новай веры было адной з найважнейшых падзей у нашай гісторыі. Бясспрэчна хрысціянства дайшло да нас з Кіева, аднак зусім новай з’явай для жыхароў полацкай зямлі яно не магло быць. Варта нагадаць першага прапаведіка хрысціянства ў Полацку – варага Торнвальда. Афіцыйна хрысціянства прынята Кіевам у 988 г. па ініцыятыве вялікага князя Уладзіміра, які за гэта атрымаў тытул Святога. Хрышчэнне ўсходнеславянскіх зямель праходзіла па рознаму. У адных выпадках мірным шляхам як у Кіеве, з другога боку гвалтоўна як у Ноўгарадзе, і гэта невыпадкова, бо народ нялёгка адракаецца ад сваіх ранейшых поглядаў, вераванняў і звычаяў. Нам невядома, як было прынята хрысціянства на Полаччыне, але вядома што Полацкая епархія была ўтворана ужо ў 992 г. (дата ўмоўная), адной з першых ва ўсходнеславянскіх землях. З гэтага можна сцвярджаць, што менавіта Ізяславам была ахрэшчына полацкая зямля, і ён утварыў полацкую епархію.


У 1001 г. насуперак кіеўскай традыцыі пасля смерці Ізяслава стол у Полацку заняў не іншы Уладзіміраў сын, а сын Ізяслава Усяслаў. Усяслаў пражыў да 1003 г. Пасля гэтага, другі сын Ізяслава Брачыслаў робіцца адзіным нашчадкам княжацкай улады ў Полацку. У Полацку аднавілася самастойная княжацкая дынастыя, і ён выпаў з палітычнай сістэмы дзяржавы Рурыкавічаў. На ўсім працягу існавання адзінай у палітычных адносінах Русі з цэнтрам у Кіеве ніводная іншая зямля не выйшла з падпарадкавання Кіеву так рана і не захоўвала самастойнасць так выразна. Менавіта з тых часоў, як заўважае “Аповесць мінулых часоў” “мечь взимаютъ Рогволожи внуци противу Ярославлихъ внуковъ” [45, с. 84].



следующая страница >>